Ferrero’nun yeni sürdürülebilirlik raporunu okudum. İnsanın gözü önce güzel cümlelere takılıyor: İzlenebilirlik, sorumlu tedarik, çocuk işçiliğiyle mücadele, geri dönüştürülebilir ambalaj, emisyon azaltımı, çiftçi destek programları… Hepsi doğru kavramlar. Fakat Türkiye’nin fındık sahasından bakınca, raporun parlak yüzeyinde önemli bir çatlak beliriyor.
Bir sabah kahvaltı masasındasınız.
Kızarmış ekmek, demli çay ve masanın ortasında o meşhur kavanoz. Dünya çocuklarının hafızasında kahvaltıyı mutlulukla eşleştiren Nutella, bizim Karadeniz köylerinde başka bir hafızayı çağırıyor: Yamaçtaki fındık bahçesini, ağustosta sırtına çuval alan üreticiyi, dalı vuran kahverengi kokarcayı, donla yanan ürünü ve her sezon yeniden sorulan o eski soruyu…
Bu fındığın asıl kazananı kim?
Ferrero’nun yeni sürdürülebilirlik raporunu işte bu soruyla okudum. İnsanın gözü önce güzel cümlelere takılıyor: İzlenebilirlik, sorumlu tedarik, çocuk işçiliğiyle mücadele, geri dönüştürülebilir ambalaj, emisyon azaltımı, çiftçi destek programları… Hepsi doğru kavramlar. Fakat Türkiye’nin fındık sahasından bakınca, raporun parlak yüzeyinde önemli bir çatlak beliriyor.
Çünkü sürdürülebilirlik artık yalnızca karbon, ambalaj ve proje sayısı meselesi değil; değer zincirinde adaletin, üreticinin geçiminin ve piyasa gücünün nasıl kullanıldığının meselesi.
Önce büyüklüğü masaya koyalım.
Ferrero, 31 Ağustos 2024’te kapanan mali yılda cirosunu yüzde 8,9 artırarak 18,4 milyar avroya çıkardı. Dünya fındık üretiminin yaklaşık dörtte birini tek başına tüketiyor. Karşısında ise fındıkta sıradan olmayan bir ülke duruyor: Türkiye, 2023’te küresel üretimin yüzde 57,7’sini karşıladı. Ordu’dan Giresun’a, Trabzon’dan Düzce ve Sakarya’ya uzanan bu ürün, yaklaşık 400 bin ailenin küçük parselleriyle, mirasla bölünmüş arazileriyle, yaşlanan üretici profiliyle ve her yıl pahalılaşan hasat emeğiyle ayakta duruyor.
Bir şirket bu kadar büyüdüğünde, satın alma takvimi bile sıradan ticari karar olmaktan çıkar; üretici psikolojisini, tüccar pozisyonunu ve bir ülkenin tarım geleceğini etkileyen piyasa sinyaline dönüşür.
2025 sezonu bunun laboratuvarı oldu. Don ve kahverengi kokarca rekolteyi vurdu; Financial Times’ın haberine göre fiyatlar yaz aylarında ton başına yaklaşık 9 bin dolardan 18 bin dolara fırladı. Peki en büyük alıcı ne yaptı? Acele etmedi. Stoklarına güvendi; Şili, ABD, Sırbistan ve İtalya gibi alternatif kaynaklara yöneldi. Şirket açısından rasyonel bir tedarik güvenliği stratejisi. Üretici açısından ise tek cümlelik bir duygu:
“Bizi ihtiyacı olduğunda alan, zor günümüzde bekleten küresel güç.”***
Raporla saha arasındaki mesafeyi en iyi şu karşıtlıklar anlatıyor:
. Şirket “izlenebilir fındık” diyor; üretici “geçinebilir fındık” istiyor.
. Şirket “çocuk işçiliğiyle mücadele” diyor; mevsimlik işçi ailesi “yoksulluğu azaltan alım modeli” bekliyor.
. Şirket “sorumlu tedarik” diyor; Karadenizli “fiyat oluşumunda gerçekten adil davranılıyor mu?” diye soruyor.
İki dil arasındaki bu mesafe, rapordaki bütün grafiklerden daha fazlasını anlatıyor.
Gelin raporun içine birlikte bakalım.
En kritik kırılma, plastik taahhüdündeki değişiklik. Ferrero, “orijinal plastik kullanımını mutlak olarak azaltma” hedefinden “plastik kullanım yoğunluğu” metriğine geçti. Teknik olarak açıklanabilir; iletişim açısından savunması zor. Çünkü yoğunluk metriği, şirket büyürken oranı iyileştirebilir; ama toplam plastik yük artıyorsa dünya daha az atıkla değil, daha iyi paketlenmiş bir muhasebe diliyle karşı karşıyadır. Yeşil aklama tartışması tam burada başlar: Veri yanlış olmayabilir; ama seçilen veri, gerçeğin en can alıcı tarafını perdeleyebilir. Avrupa Birliği’nin 2024’te doğrulanmamış çevresel iddialara ve kanıtsız “yeşil” vaatlere karşı denetimi sıkılaştırması tesadüf değil.
Operasyonel atıkta da tablo benzer. Toplam atık 2023/24’te 130 bin 179 tondan 2024/25’te 203 bin 195 tona çıkmış; geri kazanım oranı yüzde 89,3’ten 77,2’ye düşmüş. Şirketin açıklaması hazır: Almanya’daki Stadtallendorf tesisindeki büyük yıkım projesi. Doğru olabilir. Ama sürdürülebilirlik “Neden böyle oldu?” sorusuyla yetinmez; “Bu yük nasıl telafi edilecek, gelecek yıl hangi mutlak iyileşme sağlanacak?” sorusuna da cevap ister.
Kapsam meselesi ayrı bir zayıf halka. Çevresel veriler tüm tesisleri ve yeni satın alınan büyük yapıları içermiyor. Ferrero’nun 2025’te WK Kellogg’u yaklaşık 3,1 milyar dolarlık anlaşmayla bünyesine katması, şirketin paketli gıda coğrafyasında ne kadar hızlı genişlediğini gösteriyor. Şirket büyürken raporlama sınırı geriden geliyorsa şu soru meşrulaşır: Büyümenin hızı, sürdürülebilirlik sisteminin hızını aştı mı?
Ve asıl gerçek: Ferrero’nun sera gazı ayak izinin yüzde 95’i Kapsam 3’ten, yani tarladan, ham maddeden, lojistikten ve ambalajdan geliyor; üstelik bu kalemde mutlak artış eğilimi var. Mesele fabrikanın bacasında değil; fındık bahçesinde.
O bahçede bugün iklim krizi, tarımsal zararlı ve kırsal yoksulluk kesişiyor. Kahverengi kokarca artık basit bir böcek değil; uzmanların uyardığı gibi Karadeniz hattında yayılıp küresel arzı sarsabilecek bir tarımsal güvenlik meselesi. 2025’te don ile birleşince bu uyarının akademik bir not olmadığı görüldü. Adil olalım: Türkiye fındığının dertleri eski. Zayıflayan kooperatif yapısı, küçük parseller, düşük verim, yaşlanan bahçeler, ihracatta katma değer açığı, markalaşma eksikliği… “Fındığı biz yetiştiriyoruz, markayı başkası kuruyor” sitemi biraz da bu ihmalin ürünü.
Fakat bu tarihsel eksikler, Ferrero’nun bugünkü sorumluluğunu azaltmaz. Büyük alıcı olmanın ahlaki bedeli vardır. Bir şirket, bir ülkenin stratejik ürününde bu kadar belirleyici hale gelmişse, “Ben piyasa koşullarına göre davranıyorum” cümlesi artık yetmez. Çünkü piyasa koşulları dediğimiz şey, çoğu zaman büyük alıcıların davranışıyla oluşur.
***
Yeni bir kavram var: Adil izlenebilirlik.
Bugüne kadar izlenebilirlik, ürünün nereden geldiğini bilmekti: Hangi bahçe, hangi aracı, hangi parti, hangi fabrika? Önemliydi; ama artık yetmiyor. Adil izlenebilirlik, fındığın coğrafi yolculuğunu değil, değerin kimde kaldığını izlemektir. Bahçeden kavanoza uzanan yolda üretici, işçi, aracı, ihracatçı, işleyici ve marka arasında pasta nasıl bölüşülüyor? Asıl sürdürülebilirlik sorusu budur.
Ferrero’nun çocuk işçiliğiyle mücadele programları da bu çerçevede yeniden okunmalı. Türkiye’de ILO ortaklığıyla çocukların okula yönlendirilmesi, Fildişi Sahili ve Gana’daki topluluk projeleri değerlidir. Ama “kaç çocuğa ulaştık” bir çıktıdır; “çocuğu tarlaya iten yoksulluk azaldı mı?” ise sonuçtur. Şirket sosyal etkiyi proje diliyle anlatıyor; fındık sahası geçim diliyle konuşuyor. Bu iki dil buluşmadıkça rakamlar rapora sığar ama hayata değmez.
Buna bir de 2026’da Avrupa Komisyonu’nun olası pazar bölümlendirme uygulamalarına yönelik incelemesini ekleyin. Reuters’ın aktardığına göre Ferrero iş birliği yaptığını açıkladı; ortada kanıtlanmış bir ihlal yok. Ama büyük markaların pazar gücünün masaya yatırıldığı bir dönemde, Türkiye fındığındaki “alıcı gücü” sorusu daha da hassaslaşıyor.
***
Yapılacak bir şey de şudur: Ferrero, Türkiye için bir “Fındık Adaleti Karnesi” yayımlamalı. Bu karnede ortalama alım fiyatının üretici maliyetiyle ilişkisi, kalite ve izlenebilirlik primleri, doğrudan üreticiye giden ek ödemeler, mevsimlik işçi koşulları, çocuk işçiliği riskindeki yıllık değişim, kadın emeğinin payı, genç üreticinin katılımı, bahçe yenileme desteği ve kokarcayla mücadele yatırımı açık rakamlarla yer almalı. Bunlar olmadan sürdürülebilirlik raporu, küresel merkezin dilinde güzel; Karadeniz bahçesinde eksik kalır.
Bahçeye payını bırakmayan zincir, bir gün kavanozu dolduracak fındığı bulamaz.
Kavanozun üzerinde mutluluk var; içindeki fındığın ardında ise huzursuz bir kırsal ekonomi. Ferrero’nun raporu bize şirketin neyi ölçtüğünü gösteriyor; Türkiye’nin fındık sahası neyi ölçmediğini hatırlatıyor. Ölçülmeyen şey bazen karbondan daha ağırdır: Üreticinin payı, emeğin onuru, bahçenin geleceği. Ferrero’nun Türkiye’deki gerçek sınavı yeşil olmak değil; adil olmaktır.Read More