“Ölmez ağacı”, yani zeytin ağacı yavaş konuşur. Ama bir kez konuştuğunda, sesi yüzyıllar boyu sürer. Daha çok üretmek yetmez, daha yüksek değer üretmek gerekir. Ve değer, sadece dolarda ölçülmez. Hafızada da ölçülür.
Beş bin yıllık bir ağaç, bir haftada 700’e yakın kişiyi aynı sofraya oturttu. Neden mi bahsediyorum…
Bu hafta WhatsApp’ımda yeni bir grup açıldı.
Adı kısa: Zeytin Derneği.
Üretici, tüccar, ihracatçı, zeytinyağı fabrikası sahibi, marka sahibi, ekipman üreticisi, akademisyen, gazeteci… Türkiye’nin her köşesinden, hatta yurt dışından isimler. Ben de o masada oturuyorum.
Bir hafta içinde altı yüz kişiyi aynı sofraya oturtan kaç konu vardır Türkiye’de, bilemiyorum.
Ama biliyorum ki, zeytin yaptı bunu.
Önce rakamlar.
Uluslararası Zeytin Konseyi’nin 2024/25 sezon verilerine göre dünya zeytinyağı üretimi 3 milyon 572 bin tona ulaştı. Türkiye’nin payı 505 bin ton… Tarihimizin en yüksek seviyelerinden biri. Aynı sezonda sofralık zeytinde önceki yıla göre yüzde 53’lük bir sıçrama yaptık. Sofralık zeytin ihracatı 255 milyon 310 bin dolarla Cumhuriyet tarihinin rekorunu kırdı.
Ama madalyonun öteki yüzü…
2025 yılı zeytinyağı ihracatı, dünya fiyatlarındaki düşüş ve sektörün yıllardır şikâyet ettiği “öngörülemezlik iklimi” yüzünden 189 milyon dolara geriledi.
Aynı ülke. Aynı ağaç. Aynı kıymet.
Biri rekor konuşuyor, öbürü kayıp…
Grubun üç dört günlük yazışmalarında bir sektörün biriktirdiği bütün öfke, bütün umut, bütün tecrübe satır satır döküldü.
Akhisar Ticaret Borsası’nın iki fazlı sıkım + çekirdek ayırma + üç fazlı işleme modelini biri anlattı: Meyve eti yeme, karasu seyreltilerek tarımsal sulamaya. Ama karasuyunun tarımsal kullanımındaki yasal engel kalkmadan, prina tekelleşmesine Rekabet Kurulu kapısı çalınmadan, hekzandan kurtulmanın yolu görünmüyor.
İspanya’daki encargado sisteminden konuşuldu; tarla şefliği bir mesleğe dönüştürülmeden, hasat işçisini SGK’lı kılmak boş laf.
Rekolte tahminlerinin manipülasyona açıklığından konuşuldu; sahada üretici, akademisyen ve ziraat mühendisinden örülmüş bağımsız bir Rekolte Gözlem Ağı olmadan, her yıl aynı sürprize aynı maliyetle uyanıyoruz.
Tağşişten konuşuldu, meslek liselerinden, anaokulunda başlayan tat eğitiminden konuşuldu.
DİR’den, ihracat yasaklarından, üretici primlerinin göstermelikliğinden konuşuldu.
25 kilovat üstü solar kurulumda hâlâ duvara çarpan üreticilerden konuşuldu.
Hepsi aynı masada. Hepsi aynı anda.
Tıpkı zeytin ağacının kendisi gibi… Bir kez başlayınca, yüzlerce yıl konuşan bir mesele…
* * *
Şimdi sorulması gereken asıl soru şu:
Türkiye büyük üretici olmakla mı yetinecek, yoksa büyük zeytin ülkesi mi olacak?
İkisi aynı şey değildir.
Büyük üretici ton toplar.
Büyük zeytin ülkesi, tonun yanına marka koyar, güven koyar, bilim koyar, çevre aklı koyar, yarışma itibarı koyar, kozmetik katma değer koyar, nesiller arası aktarım koyar.
Milas Zeytinyağı ve Aydın Memecik AB’de coğrafi işaret aldı; Mut için süreç ilerliyor. Bunlar hukuki başarılar ama coğrafi işaret tek başına marka değildir. Ayvalık’ın yumuşaklığı, Memecik’in yüksek polifenol çağrışımı, Gemlik’in sofralık gücü, Nizip’in karakteri, Mut’un erkenci üretim avantajı… Her biri ayrı bir cümledir. Onları Türkiye Zeytin Atlası diyebileceğimiz bütünlüklü bir marka mimarisine dönüştürecek akıl kurulmadıkça, dünya raflarında biz hep “ucuz alternatif”in yanında dururuz.
Bir başka mesele.
Zeytinyağı sadece bir gıda değil.
Yüzyıllardır Anadolu kadınının saçına sürdüğü, bebeğinin yarasına döktüğü, sabunun temelini kuran bir kişisel bakım ürünüdür. Dernek yönetimi bu yüzü ihmal eder, kozmetik ve dermatoloji sanayisinden insanları masaya çağırmazsa; katma değerin yüksek katlarını başkasına bıraktığımız bir oyun oynamış oluruz. Ar-Ge masası kurulmadan, polifenolün ilaç-kozmetik kavşağındaki potansiyeli konuşulmadan, “değer üretimi” lafta kalır.
Bir mesele daha, belki en kritiği:
Yarışmalar.
Uluslararası Zeytin Konseyi’nin Mario Solinas yarışmasında başvuran yağlar yalnız natürel sızma sınıfından olabilir; homojen parti şartı aranır, değerlendirmede koku, tat, retronazal algı, uyum, karmaşıklık ve kalıcılık ayrı ayrı puanlanır. Bu sıkı, bilimsel, üst düzey bir çerçevedir.
Türkiye’deki yarışmaların kriterleri bu çerçeveyle ne kadar örtüşüyor? Hangi yağ, hangi yöntemle, hangi panelle, hangi şeffaflıkla değerlendiriliyor?
Yarışmalar bir vitrindir. Vitrinin kuralı ne kadar bilimselse, ülkenin uluslararası itibarı da o kadar sağlamdır. Aksi halde madalyalar enflasyona uğrar, gerçek kalite gürültüye karışır; tüketici de uluslararası alıcı da güvenini madalyaya değil, dedikoduya yaslar.
Dernek burada denge unsuru olabilir, olmalıdır. Daha sıkı kriterler, daha bağımsız jüriler, daha şeffaf bir tadım protokolü için adres burası.
* * *
Türkiye zeytinde büyük ülke olma eşiğini çoktan geçti.
Geçti de, eşikte durup arkasına bakıyor.
Bir tarafta sofralık zeytinde 255 milyon dolar rekor; öbür tarafta zeytinyağında 189 milyon dolara düşüş. Bir tarafta bir haftada 600 kişiyi toplayan yeni masa; öbür tarafta hâlâ konuşulamayan karasu yasası.
* * *
Büyük dedem ve babaannemin kardeşleri, Kırcaali’den Akhisar’a 1950’lerin başında göz etti. Geldiğinde Akhisar bir tütün kasabasıydı. Hava tütün kokar, çarşı tütün anlatır, günlük ve ekonomik hayat tütüne göre düzenlenirdi. Bir kasabanın saati tütün takvimine bağlıydı.
Sonra zaman değişti. Çocukluğumdan itibaren büyük dayılarla birlikte dönüşümü hissettim: Aynı topraklar, aynı insanlar, ama dallarda artık başka bir kıymet asılı kaldı. Akhisar tütünden zeytine geçti. Bir hafıza söndü, bir hafıza tutuştu. Bende de zeytin algısının cibilliyet bağı oluştu.
Şimdi aynı Akhisar’ın Ticaret Borsası, sektörün önüne prina ve karasu için somut bir model koyuyor. Bir kasabanın bir ürünle nasıl ustalaştığına bakmak yeterli… Ustalık nesil işidir, tesadüf değildir.
Grup üyelerinin daha onlarca projesi var. Başkaları da gündeme gelecektir…
Bir gazeteci-yazar olarak ben bu yüzden heyecanlandım Zeytin Derneği’ne. Bu yüzden umutlandım.
Çünkü Türkiye’nin sektörel masalarında çoğu zaman aynı yorgunluk konuşur. Ama bu masada (altı yüz kişinin bir hafta içinde toplandığı bu masada) başka bir ses var: Birikim aklının kendi adresini kurma sesi.
Ölmez ağacı yani zeytin ağacı yavaş konuşur. Ama bir kez konuştuğunda, sesi yüzyıllar boyu sürer.
Belki bu yeni masa da Türkiye’nin zeytin hikâyesinde tam böyle bir cümle kuracaktır:
Daha çok üretmek yetmez. Daha yüksek değer üretmek gerekir.
Ve değer, sadece dolarda ölçülmez.
Hafızada da ölçülür.Read More